Η Ροδόπη

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ
ΦΥΣΙΚΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ
ΑΝΑΨΥΧΗ



Η Δυτική και Κεντρική Ροδόπη αποτελούν τμήμα μιας οροσειράς εξαιρετικής οικολογικής σπουδαιότητας. Είναι ο τόπος που φιλοξενεί το μοναδικό στην Ελλάδα δάσος της Σημύδας, το δάσος της Ελατιάς με την κυριαρχία της ερυθρελάτης που παραπέμπει σε τοπία της Βόρειας Ευρώπης, το Παρθένο Δάσος του Φρακτού διατηρητέο μνημείο της φύσης και ένα από τα πλέον αδιατάρακτα οικοσυστήματα της Ευρώπης. Είναι ο χώρος που παρέχει καταφύγιο σε αναρίθμητα ζώα που απειλούνται με εξαφάνιση, όπως η καφέ αρκούδα και το αγριόγιδο. Η γη που γεννά κρόκους, ορχιδέες και άλλα σπάνια αγριολούλουδα. Το πολυποίκιλο τοπίο που συνθέτουν κουμαριές, αγριοκερασιές, μελιές, κουτσουπιές, κρανιές, γαύροι, πρίνοι, δρύες, οξιές, κέδροι, σφενδάμια και κωνοφόρα. Ο τόπος με τα φιδωτά ρέματα και τους εντυπωσιακούς καταρράκτες, τους παραδοσιακούς οικισμούς, τα πέτρινα αλώνια, τους νερόμυλους και τα τοξωτά γεφύρια. Με τις οικοτουριστικές διαδρομές, τους χώρους αναψυχής και τα μονοπάτια που καλούν τον επισκέπτη να γνωρίσει τον πλούτο της. 

Η Δυτική και Κεντρική Ροδόπη είναι όλα αυτά τα ιδιαίτερα γνωρίσματα που την χαρακτηρίζουν και την αναδεικνύουν σε έναν τόπο μοναδικής αξίας και ομορφιάς.


ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ

Στο βορειοανατολικό τμήμα της Ελλάδας, βόρεια των Νομών Δράμας και Ξάνθης, η Δυτική και Κεντρική Ροδόπη σηματοδοτεί το φυσικό σύνορο μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας και αποτελεί τμήμα της οροσειράς της Ροδόπης, η οποία καταλαμβάνει έκταση περίπου 19.000 km2. Το 82% της συνολικής έκτασης της Ροδόπης ανήκει στη Βουλγαρία και μόνο το 18 % βρίσκεται στην Ελλάδα.

Η περιοχή μελέτης καταλαμβάνει έκταση 1.713 km2 περίπου και, διοικητικά, υπάγεται στην Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Βόρεια όριά της αποτελούν τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα έως την περιοχή του Δημαρίου Ξάνθης. Τα ανατολικά της όρια διασχίζουν την περιοχή Ταύρη και συνεχίζουν νοτιότερα στην περιοχή Κολλένα, περιλαμβάνοντας το δασικό σύμπλεγμα του Κοτυλίου και του Ωραίου. Στα νότια ορίζεται από την περιοχή της Σταυρούπολης, ενώ τα όριά της συνεχίζουν δυτικά κατά μήκος του ποταμού Νέστου, φθάνοντας ως τις πλαγιές του όρους Φαλακρού και των οικισμών Μικροκλεισούρα, Αχλαδέα και Παγονέρι. Συνεχίζοντας βόρεια, ενσωματώνει το δασικό σύμπλεγμα της Ελατιάς και καταλήγει στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα.

Οι Δήμοι και οι Κοινότητες που ανήκουν στην περιοχή μελέτης είναι οι ακόλουθοι:

Νομός Δράμας

  • Δήμος Παρανεστίου, με έδρα τον οικισμό Παρανέστι. Αποτελείται από 3 Δημοτικά Διαμερίσματα: Παρανεστίου, Θόλου και Σίλης.

  • Δήμος Κάτω Νευροκοπίου, με έδρα τον οικισμό Κάτω Νευροκόπι. Αποτελείται από 17 Δημοτικά Διαμερίσματα, 5 εκ των οποίων ανήκουν στην περιοχή μελέτης (Αχλαδέας, Μικροκλεισούρας, Μικρομηλέας, Παγονερίου, Ποταμών).

  • Κοινότητα Σιδηρονερίου, με το Σιδηρόνερο και τη Σκαλωτή.

Νομός Ξάνθης

  • Δήμος Σταυρούπολης, με έδρα τον οικισμό Σταυρούπολη. Στην περιοχή μελέτης ανήκουν τα Δημοτικά Διαμερίσματα: Σταυρουπόλεως, Δαφνώνος, Καρυόφυτου, Νεοχωρίου.

  • Δήμος Μύκης. Αποτελείται από 3 Δημοτικά Διαμερίσματα. Στην περιοχή ανήκει μόνο το Δ.Δ. Ωραίου.

  • Κοινότητα Κοτύλης, με τον οικισμό της Κοτύλης.


ΦΥΣΙΚΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ

Από οικολογική άποψη, η οροσειρά της Ροδόπης συνθέτει ένα πολύτιμο οικοσύστημα της Βαλκανικής χερσονήσου και αποτελεί μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες περιοχές της Ευρώπης, εξαιτίας της μεγάλης βιοποικιλότητας που παρουσιάζει. Σε αυτό συντέλεσε η γεωγραφική της θέση (σημείο συνάντησης της βαλκανικής, ιρανοκασπικής και μεσογειακής χλωρίδας και πανίδας), η γεωλογική σύσταση και γεωμορφολογία της, καθώς και το γεγονός ότι δεν επλήγη από τους παγετώνες. Ως αποτέλεσμα, πολλά είδη της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης βρήκαν καταφύγιο στη Ροδόπη, ο ορεινός όγκος της οποίας σηματοδοτεί το νοτιότερο όριο της εξάπλωσής τους. Ιδιαίτερα το Κεντρικό και Δυτικό τμήμα της Ροδόπης φιλοξενεί τα πλουσιότερα δάση της Ελλάδας και ορισμένα από τα λιγότερο αλλοιωμένα φυσικά οικοσυστήματα της Ευρώπης, παρέχει καταφύγιο σε αναρίθμητα ζώα, κάποια από τα οποία απειλούνται με εξαφάνιση, διακρίνεται για τον φυτικό της πλούτο, που περιλαμβάνει είδη σπάνια και ενδημικά.

Το ελληνικό τμήμα της Ροδόπης, παρά τη σχετικά μικρή του έκταση, παρουσιάζει μεγάλο οικολογικό ενδιαφέρον, όπως αποδεικνύει και το γεγονός ότι αρκετές περιοχές του προστατεύονται από την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, από διεθνείς συμβάσεις και πρωτοβουλίες. Ειδικότερα, πέντε (5) περιοχές έχουν ενταχθεί στο Δίκτυο ΦΥΣΗ 2000 βάσει των Κοινοτικών Οδηγιών 92/43/ΕΟΚ και 79/409/ΕΟΚ, δυο (2) περιοχές έχουν χαρακτηρισθεί ως Διατηρητέα Μνημεία της Φύσης βάσει της εθνικής νομοθεσίας και τρεις (3) περιοχές έχουν χαρακτηρισθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης ως Βιογενετικά Αποθέματα. Αναλυτικά στοιχεία για τις συγκεκριμένες περιοχές παρουσιάζονται στους πίνακες που ακολουθούν:

Τόποι Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ) και Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ)
του Δικτύου ΦΥΣΗ 2000
Έκταση (εκτάρια)

Εθνικό Καθεστώς Προστασίας

Διεθνές Καθεστώς Προστασίας

ΤΚΣ GR1120003 Όρος Χαϊντού-Κούλα και γύρω κορυφές

3.489

ΔΜΦ1, ΚΑΖ2

ΒΑ3

ΤΚΣ GR1140001 Δάσος Φρακτού

1.088

ΔΜΦ, ΚΑΖ

ΒΑ

ΤΚΣ GR1140002 Ροδόπη (Σημύδα)

6.709

-

-

ΤΚΣ GR1140003 Περιοχή Ελατιά

7.156

-

-

ΖΕΠ GR1140007 Παρθένο δάσος Κεντρικής Ροδόπης

569

ΔΜΦ, ΚΑΖ

ΒΑ

Διατηρητέα Μνημεία της Φύσης (ΔΜΦ)

Έκταση (εκτάρια)

ΦΕΚ

Παρθένο δάσος Κεντρικής Ροδόπης (Μ31)

550

121/Δ/80

Δάσος οξιάς στην Τσίχλα-Χαϊντού (Μ32)

18

121/Δ/80

Βιογενετικά Αποθέματα (ΒΑ)

Έκταση (εκτάρια)

Σχέση με άλλες περιοχές

Παρθένο δάσος Παρανεστίου

500

99,92% επικάλυψη με GR1140001
1,46% επικάλυψη με GR1140007

Παρθένο δάσος Κεντρικής Ροδόπης

550

94,49% επικάλυψη με GR1140001
84,45% επικάλυψη με GR1140007

Φυσικό μνημείο δάσους οξιάς στην Τσίχλα - Χαϊντού

< 18

< 2,14% επικάλυψη με GR1120003
100% επικάλυψη με Μ32 (ΔΜΦ
1)

1 Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης (ΔΜΦ)
2 Καταφύγιο Άγριας Ζωής (ΚΑΖ)
3 Βιογενετικό Απόθεμα (ΒΑ)

Αντίστοιχο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το βουλγαρικό τμήμα της οροσειράς. Τα δάση κωνοφόρων που φιλοξενεί καταλαμβάνουν συνολικά το 70% της βλάστησης της Ροδόπης, ενώ στο δυτικό, κυρίως, τμήμα της απαντούν οι καλύτερα διατηρημένοι πληθυσμοί μαύρης πεύκης (Pinus nigra) της Βουλγαρίας, όπως και καλά διατηρημένες ορεινές φυτοκοινωνίες μεγάλου υψομέτρου (λιβάδια). Η πρώτη προστατευόμενη περιοχή στη βουλγαρική πλευρά κηρύχθηκε το 1941. Έως τον Ιούλιο 2006 κηρύχθηκαν συνολικά 216 περιοχές ως προστατευόμενες, συνολικής έκτασης 276.740 στρεμμάτων, οι οποίες περιλαμβάνουν τα σπουδαιότερα οικοσυστήματα και είδη της Ροδόπης, καθώς και φυσικούς σχηματισμούς (σπήλαια, καταρράκτες, βραχώδεις σχηματισμούς, κ.λπ.) και υπάγονται στις κατηγορίες: Εθνικός Δρυμός, Διατηρητέος Δρυμός, Προστατευόμενος Τόπος και Μνημείο της Φύσης. Πρόκειται για τέσσερις από τις έξι κατηγορίες προστατευόμενων περιοχών που προβλέπει ο βουλγαρικός Νόμος για τις Προστατευόμενες Περιοχές (ΦΕΚ. αρ.133 /11.11.1998, τροπ. ΦΕΚ, αρ.30/11.04.2006).

Βλάστηση Χλωρίδα Τύποι οικοτόπων

Η βλάστηση της Ροδόπης είναι εξαιρετικά πλούσια και διακρίνεται για την παρουσία ειδών που απαντούν σε βορειότερα και ψυχρότερα κλίματα. Πολλά αρκτικο-αλπικά, βόρεια ή κεντροευρωπαϊκά είδη έχουν ως νοτιότερο όριο εξάπλωσής τους τη Ροδόπη, όπως η λευκή ελάτη, η ερυθρελάτη, η σημύδα, η πενταβέλονη πεύκη κ.ά. Επίσης, η χλωρίδα της περιοχής περιλαμβάνει τοπικά ενδημικά είδη, βαλκανικά ενδημικά, φυτικά είδη σπάνια, που κινδυνεύουν με εξαφάνιση.

Οι ζώνες βλάστησης στην περιοχή (Ντάφης 2006) είναι οι ακόλουθες:

  • Η καθαρά μεσογειακή ζώνη της υψηλότερης, ψυχρότερης ζώνης των αείφυλλων πλατύφυλλων, με κουμαριές, φιλύκια, αγριελιές, κοκορετσιές, πρίνους, μελιές, κουτσουπιές και χνοώδεις δρύες. 

  • Η μεταβατική ζώνη (ανωμεσογειακή-υποηπειρωτική) από τη ζώνη των αείφυλλων στη ζώνη των πλατύφυλλων, με κυριαρχία του πρίνου και του γαύρου.

  • Η ζώνη των θερμόφιλων φυλλοβόλων πλατύφυλλων, δηλαδή η ζώνη των φυλλοβόλων δρυοδασών, η οποία είναι και η σπουδαιότερη ζώνη της Ροδόπης, καθώς το ελληνικό τμήμα της Ροδόπης είναι κυρίως περιοχή δρυοδασών. Τα κυριότερα είδη δρυός, τα οποία δημιουργούν εκτεταμένα δάση, είναι η πλατύφυλλη δρυς (Quercus frainetto) και η απόδισκη βαλκανική δρυς (Quercus petraea subsp. medwediewii). Στην ίδια ζώνη εμφανίζονται μικρές συστάδες καστανιάς ή σε μίξη με τη δρυ, σποραδικά άτομα φλαμουριάς και συστάδες μαύρης πεύκης, η οποία δημιουργεί αμιγείς συστάδες, αλλά και μικτές με την πλατύφυλλη ή την απόδισκη δρυ.

  • Η καθαρά ηπειρωτική ζώνη των περισσότερο ψυχρόβιων πλατύφυλλων ειδών, όπως η οξιά, η οποία δημιουργεί ομογενείς συστάδες ή μεικτές με πλατύφυλλη δρυ στη χαμηλότερη περιοχή, δηλαδή στον οικοτόνο μεταξύ των δρυοδασών και των δασών οξιάς.

  • Η ζώνη των ψυχρόβιων κωνοφόρων, με δάση δασικής πεύκης, ερυθρελάτης και σημύδας. Τα είδη αυτά συνθέτουν καθαρά προαλπικά ή σκανδιναβικά τοπία. Η ζώνη των ψυχρόβιων κωνοφόρων εμφανίζεται κυρίως στη δυτική Ροδόπη.

Όσον αφορά στους τύπους οικοτόπων, στην περιοχή, σύμφωνα με τα αποτελέσματα του έργου Αναγνώριση και περιγραφή των τύπων οικοτόπων σε περιοχές ενδιαφέροντος για τη διατήρηση της φύσης, του Τυποποιημένου Δελτίου Δεδομένων ΦΥΣΗ 2000 και της Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης της περιοχής Κεντρικής Ροδόπης (Γκατζογιάννης 1999), απαντούν 23 τύποι οικοτόπων, 5 από τους οποίους είναι προτεραιότητας:

Α/Α

Κωδικός Natura

Τύποι Οικοτόπων

Τύποι οικοτόπων του Παραρτήματος Ι της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ

1.

3290

Ποταμοί της Μεσογείου με περιοδική ροή

2.

6210

Στεππόμορφοι βραχώδεις ανωδασικοί λειμώνες

3.

6211 *

Υπο-ηπειρωτικοί στεππόμορφοι λειμώνες

4.

6230 *

Πλούσιοι σε είδη λειμώνες με Nardus, σε πυριτικό υπόστρωμα της ορεινής περιοχής (και υποορεινής περιοχής, στην ηπειρωτική Ευρώπη)

5.

6430

Ευτροφικές υψηλές πόες

6.

8220

Πυριτικά βραχώδη πρανή με χασμοφυτική βλάστηση

7.

9110

Δάση οξιάς της Luzulo Fagetum

8.

9130

Δάση οξιάς με Asperulo-Fagetum

9.

9150

Ασβεστόφιλα δάση οξιάς (Cephalanthero-Fagion)

10.

9180*

Δάση χαραδρών της φυτοκοινωνικής συνένωσης Tilio-Acerion

11.

9260

Δάση καστανιάς

12.

9270

Ελληνικά δάση οξιάς με Abies borisii-regis

13.

9280

Δάση με Quercus frainetto

14.

9410

Οξύφιλα δάση (Vaccinio-Piceetea)

15.

9536 *

Δάση ορεινών κωνοφόρων με πευκοδάση της Pinus nigra subsp. pallasiana

16.

91E0 *

Υπολειμματικά αλλουβιακά δάση (Alnion glutinoso-incanae)

17.

92Α0

Δάση στοές με Salix alba και Populus alba

18.

92C0

Δάση με Platanus orientalis

Τύποι οικοτόπων που δεν ανήκουν στο Παράρτημα Ι της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ

19.

5150

Χέρσες εκτάσεις με φτέρη (Πτεριάδες)

20.

9440

Ελληνικά δάση δασικής πεύκης

21.

91Κ0

Ελληνικά δάση σημύδας

22.

91L0

Υπερμεσογειακές συστάδες τρέμουσας λεύκης

23.

924Α

Θερμόφιλα δρυοδάση της Αν. Μεσογείου και της Βαλκανικής

 Με * σημειώνονται οι τύποι οικοτόπων προτεραιότητας.

Δάση

Από τα πιο αξιόλογα οικοσυστήματα που χαρακτηρίζουν την οροσειρά της Ροδόπης είναι το δάσος της Σημύδας, το δάσος της Ελατιάς, το Παρθένο Δάσος του Φρακτού, η Χαϊντού-Κούλα με τις γύρω κορυφές, η περιοχή Τσίχλα-Δρυμού του Ν. Ξάνθης.


Δάσος Σημύδας
Η σημύδα είναι το πρώτο είδος δένδρου που εγκαθίσταται σε γυμνές εκτάσεις. Σχετικά γρήγορα, ωστόσο, εκτοπίζεται από άλλα είδη, περισσότερο ανταγωνιστικά, όπως η δασική πεύκη ή η οξιά. Στην Ελλάδα απαντά μόνο με τη μορφή μεμονωμένων συστάδων, ανάμεσα σε δάση ελάτης και μαύρης πεύκης, σε υψόμετρο 1.000-1.950 m. Μόνο στη Ροδόπη, η οροσειρά της οποίας αποτελεί και το νοτιότερο άκρο εξάπλωσης του είδους στην Ευρώπη, η σημύδα εμφανίζεται με τη μορφή αμιγούς δάσους. Έτσι, το δάσος που συνθέτει Β.Δ. του Καρά Ντερέ είναι μοναδικό στην Ελλάδα. 

Δάσος Ελατιάς ή Καρά Ντερέ
Η περιοχή της Ελατιάς φιλοξενεί το μοναδικό στην Ελλάδα αμιγές δάσος ερυθρελάτης. Το δάσος της Ελατιάς εκτείνεται στο κεντρικό και βόρειο τμήμα του Νομού Δράμας, κατά μήκος των ελληνοβουλγαρικών συνόρων και συνθέτει ένα τοπίο που παραπέμπει σε αντίστοιχα της βόρειας Ευρώπης. Άλλα είδη δένδρων και θάμνων που απαντούν στην ευρύτερη περιοχή είναι: η υβρυδογενής ελάτη που προσομοιάζει με τη λευκή της Ευρώπης, η δασική πεύκη, ο κέδρος, η οξιά, η σημύδα, όπως και λεύκες, ιτιές, σορβιές, σφενδάμια, δρύες, φράξοι, σκλήθρα, κρανιές, αλλά και ποώδη φυτά. Η χλωρίδα της Ελατιάς είναι πλούσια σε είδη, με πολλά ενδημικά της βαλκανικής περιοχής, καθώς και πολλά σπάνια για τη χώρα μας.

Στην περιοχή, στη θέση Κούτρα υπάρχει και το δασικό χωριό Ελατιάς, σε απόσταση 72 km από την πόλη της Δράμας, ιδιοκτησίας της Δασικής Υπηρεσίας, το οποίο αποτελεί το διοικητικό και λειτουργικό κέντρο των δασών της Ελατιάς. 

Παρθένο Δάσος Φρακτού 
Το Παρθένο Δάσος του Φρακτού βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο του νομού Δράμας, κάτω από τη ψηλότερη κορυφή της Κεντρικής Ροδόπης, στα 1.953 m. Είναι μοναδικό στην Ελλάδα και θεωρείται από τα πιο αδιατάρακτα φυσικά δασικά οικοσυστήματα της Ευρώπης και το σπουδαιότερο του είδους, με μέγιστο οικολογικό ενδιαφέρον.  Η μορφή του διαφέρει από τα κοινά δάση, καθώς σε αυτό συνυπάρχουν είδη πλατύφυλλων και κωνοφόρων μικρής ηλικίας και ύψους με δένδρα μεγάλης ηλικίας και ύψους. Ως Παρθένο, καταγράφηκε το 1979 (έκταση 11.000 στρ.) και, αμέσως μετά, το 1980, κηρύχθηκε ως Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης, λόγω της μεγάλης φυτογεωγραφικής, οικολογικής και ιστορικής του αξίας. Έκτοτε, βρίσκεται σε καθεστώς απόλυτης προστασίας. 

Περιφερειακά του Παρθένου Δάσους υπάρχει μια ευρύτερη προστατευτική ζώνη, η οποία, μαζί με το Παρθένο, ονομάζεται Δάσος Φρακτού. Η περιφερειακή αυτή ζώνη βρίσκεται σε καθεστώς μερικής προστασίας, καθώς απαγορεύεται η βοσκή και η θήρα, ενώ επιτρέπεται η ξυλοπαραγωγή και η δασική αναψυχή. Λειτουργικό κέντρο του δάσους αποτελεί το Δασικό Εργοτάξιο Φρακτού, σε απόσταση 8,5 km από το Παρθένο Δάσος. 

Δάσος Οξιάς στην Τσίχλα, Χαϊντού
Βόρεια της κοιλάδας του Νέστου, η Χαϊντού είναι το νότιο τμήμα του όρους Κούλα (το βόρειο τμήμα ανήκει στη Βουλγαρία). Η ψηλότερη κορυφή της είναι το Γυφτόκαστρο (1.827 m), στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Το δάσος Οξιάς στη Χαϊντού, μαζί με τους εντυπωσιακούς καταρράκτες του Λειβαδίτη, αποτελούν πόλο έλξης για επισκέπτες και ερευνητές που μπορούν να παρατηρήσουν σπάνια είδη πανίδας και χλωρίδας. Τα δάση οξιάς που κυριαρχούν στη Χαϊντού, αναμειγνύονται με τη δασική πεύκη, τη σημύδα και την υβριδογενή ελάτη, ενώ σε υψόμετρο πάνω από 1.000 m, αρχίζουν να κυριαρχούν χορτολιβαδικές εκτάσεις, απομεινάρια θερινών βοσκοτόπων που χρησιμοποιήθηκαν για εκατοντάδες έτη από τους νομάδες κτηνοτρόφους. Μετά το 1940, με τη μείωση της κτηνοτροφίας, παρατηρείται έντονη φυσική αναγέννηση, κυρίως της δασικής πεύκης και της σημύδας, σε πολλά σημεία του δασικού συμπλέγματος.

Πανίδα1

Τα δάση της Ροδόπης παρέχουν καταφύγιο σε έναν μεγάλο αριθμό ειδών ζώων που ζουν, κινούνται και αναπαράγονται στην περιοχή, κάποια από τα οποία είναι σπάνια.

Για πολλά είδη μεγάλων θηλαστικών, όπως η αρκούδα, ο λύκος, το αγριόγιδο, το ελάφι, το ζαρκάδι και το αγριογούρουνο, η περιοχή αποτελεί το νοτιότερο όριο εξάπλωσής τους. Τα ζώα αυτά ζουν και αναπαράγονται στα πυκνά δάση ερυθρελάτης, οξιάς, βελανιδιάς και δασικής πεύκης. Τα κυριότερο θηλαστικό στην περιοχή είναι η καφέ αρκούδα, η οποία περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Σπονδυλόζωων της Ελλάδας ως Κινδυνεύον και αποτελεί είδος προτεραιότητας, σύμφωνα με την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ. Στην Κεντρική Ροδόπη υπολογίζεται ότι υπάρχουν 25-30 αρκούδες, οι οποίες βρίσκουν στα δάση της περιοχής ιδανικό περιβάλλον. Το αγριόγιδο, επιβιώνει στις απόκρημνες ορθοπλαγιές της Ροδόπης, στην περιοχή του Φρακτού. Ο πληθυσμός που έχει απομείνει είναι πλέον εξαιρετικά μικρός (υπολογίζεται σε 50-60 άτομα) και απαιτείται η λήψη αυστηρών μέτρων για την προστασία του. Άλλα σημαντικά είδη που έχουν καταγραφεί στην περιοχή είναι το τσακάλι, η αγριόγατα, ο ασβός, ο δασομυωξός, η βίδρα, καθώς και ορισμένα είδη νυχτερίδων που προστατεύονται από την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ. 

Όσον αφορά στην ορνιθοπανίδα, στην περιοχή έχουν καταγραφεί 139 είδη πτηνών, τα οποία, είτε ζουν μόνιμα, είτα φωλιάζουν και αναπαράγονται στην περιοχή, είτε τη χρησιμοποιούν ως σταθμό κατά τη μετανάστευσή τους ή για τη διαχείμασή τους. Αξιοσημείωτη είναι η παρουσία του αγριόκουρκου και της αγριόκοτας, για τα οποία η περιοχή αποτελεί το μοναδικό μέρος φωλιάσματος στην Ελλάδα. Ο αγριόκουρκος είναι βιοενδείκτης πλούσιων οικολογικά δασών. Η παρουσία του, με πληθυσμό περίπου 330-380 ατόμων, υποδεικνύει τον κεντροευρωπαϊκό ψυχρόβιο χαρακτήρα των δασών της περιοχής, η οποία αποτελεί το νοτιότερο άκρο της χωροδιάταξής του στην Ευρώπη, μετά τη χερσόνησο του Άθω. Επίσης, τα δασικά συμπλέγματα της οροσειράς της Ροδόπης αποτελούν κύριο ενδιαίτημα των στρουθιόμορφων, το μεγαλύτερο ποσοστό των οποίων απαντά στην περιοχή μελέτης. Αξίζει, τέλος, να σημειωθεί ότι στην περιοχή αναπαράγονται πέντε (5) είδη αρπακτικών: ο ασπροπάρης, ο χρυσαετός, ο πετρίτης, ο μπούφος και το χαροπούλι, καθώς και δρυοκολάπτες όπως η μαυροτσικλητάρα και ο λευκονώτης. Ειδικότερα στην περιοχή της Ελατιάς, αναπαράγονται πολλά είδη που δεν απαντούν πουθενά αλλού στην Ελλάδα, όπως το φασσοπερίστερο, ο αιγωλιός, η μαυροτσικλητάρα, η χιονότσιχλα, ο δασοφυλλοσκόπος, η βουνοπαπαδίτσα και ο καρυδοσπάστης.  

Η περιοχή παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και όσον αφορά στην ιχθυοπανίδα, εξαιτίας της ύπαρξης ενός μεγάλου αριθμού μεγάλων και μικρών ρεμάτων, τα οποία έχουν νερό σε όλη τη διάρκεια του έτους. Στα νερά του Βαθυρέματος και του Στραβορέματος υπάρχουν πληθυσμοί άγριας πέστροφας Salmo trutta macedonicus (Salmo macrostigma Dumeril, 1858 σύμφωνα με το Παράρτημα ΙΙ της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ). Οι πέστροφες ζουν στα άνω τμήματα, κοντά στις πηγές των ποταμών και κάτω από αυτές, όπου τα νερά είναι καθαρά και τρεχούμενα, πλούσια σε διαλυμένο οξυγόνο. Ο πληθυσμός του είδους στα ρέματα θεωρείται απομονωμένος, με αποτέλεσμα να παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως γονιδιακό απόθεμα. Εξαιτίας της γενετικής απομόνωσης του πληθυσμού, η περιοχή μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ιδιαίτερης και εξαιρετικής σημασίας.

Για τα αμφίβια της περιοχής, τα κυριότερα ενδιαιτήματα είναι τα λιβάδια χωρίς μεγάλη κλίση, που διαρρέονται από ρέματα. Οι νερόλακκοι και οι διαπλατύνσεις των ρεμάτων αποτελούν αξιόλογα σημεία αναπαραγωγής για τα περισσότερα είδη αμφιβίων. την περιοχή έχουν καταγραφεί 11 είδη, εκ των οποίων, 2 είδη, η μπομπίνα (Bombina variegata) και ο λοφιοφόρος τρίτωνας (Triturus cristatus) περιλαμβάνονται στο Παράρτημα ΙΙ της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ και 4 είδη ο πράσινος φρύνος (Bufo viridis), ο δενδροβάτραχος (Hyla arborea), ο ευκίνητος βάτραχος (Rana dalmatina) και ο βάτραχος των ρυακιών (Rana graeca), περιλαμβάνονται στο Παράρτημα IV της Οδηγίας. Το αφθονότερο στην περιοχή είδος είναι ο βάτραχος των βουνών (Rana temporaria), ενώ το είδος με την πιο ευρεία εξάπλωση είναι η σαλαμάνδρα (Salamandra Salamandra). Ενδιαφέρον παρουσιάζει, επίσης, ο αλπικός τρίτωνας (Triturus alpestris) που έχει καταγραφεί σε λιβάδι, κοντά στο Βαθύρεμα.

Τα είδη ερπετών που έχουν καταγραφεί στην περιοχή παρουσιάζονται στον Πίνακα που ακολουθεί (Γκατζογιάννης 1999):

Α/Α

Επιστημονική  Ονομασία

Ελληνική Ονομασία

Οδηγία 92/43/ΕΟΚ

1

Emys orbicularis

Βαλτοχελώνα

II

2

Mauremis caspica

Ποταμοχελώνα

II

3

Testudo hermanni

Μεσογειακή χελώνα

II

4

Testudo graeca

Ελληνική χελώνα

II

5

Lacerta agilis

Αμμόσαυρα

IV

6

Lacerta viridis

Πρασινόσαυρα

IV

7

Podarcis muralis

Τοιχόσαυρα

IV

8

Ophisaurus apodus

Τυφλίτης

IV

9

Anguis fragilis

Κονάκι

IV

10

Coluber caspius

Αστραπόφιδο

IV

11

Elaphe quatuorlineata

Λαφιάτης

ΙΙ

12

Elaphe situla

Σπιτόφιδο

ΙΙ

13

Natrix natrix

Νερόφιδο

 

14

Malpolon monspessulanus

Σαπίτης

 

15

Vipera ammodytes

Οχιά

 

16

Vipera berus

Αλπική οχιά

 

[1] Τα στοιχεία που αφορούν στην πανίδα της περιοχής βασίζονται στην Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη της περιοχής Κεντρικής Ροδόπης (Γκατζογιάννης 1999) και στο Ειδικό Διαχειριστικό Σχέδιο της περιοχής GR1140003 "Ελατιά (Τσιαούση 1996).

ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ

Εγκαταλειμμένοι οικισμοί, παραδοσιακοί νερόμυλοι, αρχαία και βυζαντινά κάστρα, καθώς και ένας εντυπωσιακός αριθμός λίθινων τοξωτών γεφυριών που εξασφάλιζαν την επικοινωνία μεταξύ των οικισμών, επιτείνουν τη σπουδαιότητα του φυσικού περιβάλλοντος της ορεινής Ροδόπης, συμπληρώνουν τον πολιτιστικό και αρχαιολογικό πλούτο του πεδινού τμήματος των Νομών Δράμας και Ξάνθης, καταδεικνύουν την άρρηκτη και μακραίωνη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. 

Σήμερα, η εικόνα της εγκατάλειψης στα ορεινά χωριά του Νομού Δράμας είναι έντονη. Τα ερείπια που διασώζονται, ξυπνούν μνήμες από τη συμβίωση Τούρκων, Βουλγάρων και Ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη. Με την ανταλλαγή των πληθυσμών, το μουσουλμανικό στοιχείο αποχώρησε από την περιοχή, διοικητικό κέντρο της οποίας παραμένει η Σταυρούπολη.

Αντίθετα με τα ορεινά χωριά της Δράμας, τα Πομακοχώρια του Νομού Ξάνθης παραμένουν ζωντανό κομμάτι της Κεντρικής Ροδόπης και μία από τις ελάχιστες ακριτικές γωνιές της Ελλάδας που δεν επηρεάστηκε από το μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα.

ΑΝΑΨΥΧΗ

Στην ορεινή περιοχή της Δυτικής και Κεντρικής Ροδόπης, ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να περιπλανηθεί στα μοναδικά δάση της, να ακολουθήσει διαδρομές για να γνωρίσει τον φυσικό της πλούτο, να απολαύσει τα σπήλαια, τα φαράγγια, τους καταρράκτες και τα φιδωτά ρέματα, να ακολουθήσει διαδρομές αρχαιολογικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος, να παρακολουθήσει λαογραφικές εκδηλώσεις, να γευθεί παραδοσιακά εδέσματα, να ξεκουραστεί και να ψυχαγωγηθεί ασκώντας δραστηριότητες εμπνευσμένες από τη φύση.

Η ολοένα αυξανόμενη τουριστική κίνηση στην περιοχή έθεσε τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία υποδομών περιήγησης, ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, αναψυχής και ξεκούρασης, διαμονής και εστίασης, οι οποίες ανταποκρίνονται στις ανάγκες και απαιτήσεις των επισκεπτών και συμβάλλουν στην ανάδειξη και αειφόρο ανάπτυξη της περιοχής.


Διαδρομές και μονοπάτια

Κεντρικές οδικές αρτηρίες, επαρχιακοί, δημοτικοί και δασικοί δρόμοι, οικοτουριστικά μονοπάτια
συνθέτουν ένα εκτεταμμένο δίκτυο πρόσβασης και περιήγησης στην οροσειρά της Δυτικής και Κεντρικής Ροδόπης και βοηθούν τον επισκέπτη να γνωρίσει τον πλούτο και τις ιδιαιτερότητές της.

Τις πύλες εισόδου στην περιοχή σηματοδοτούν η Δράμα, το Παρανέστι, η Σταυρούπολη και η Ξάνθη. Με σημείο εκκίνησης τα τέσσερα αυτά κομβικά κέντρα, ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να περιηγηθεί στον ορεινό όγκο και να ακολουθήσει, ανάλογα με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντά του,  μία από τις ακόλουθες κύριες διαδρομές που θα τον βοηθήσουν να περιηγηθεί ικανοποιητικά στην περιοχή:
 

   ...για το Δάσος της Σημύδας:

  • ΔράμαΚ. ΝευροκόπιΠοταμοί

  ...για το Δάσος της Ελατιάς:

  • ΔράμαΣιδηρόνεροΣκαλωτή

  ...για το Δάσος του Φρακτού:

  • ΠαρανέστιΔάσος Φρακτού

 ...για το Δάσος της Χαϊντούς:

  • ΣταυρούποληΔάσος Χαϊντούς

  • ΞάνθηΛυκοδρόμιοΔασικό Χωριό Ερύμανθου

  • ΞάνθηΣμίνθηΩραίοΡεύμα

   ...για τον καταρράκτη Τραχωνίου:

  • ΠαρανέστιΠρασινάδαΔιπόταμαΤραχώνι

  • ΣταυρούποληΑ. Καρυόφυτο

  • ΣταυρούποληΔασικό Χωριό Ερύμανθου

Με τις κύριες διαδρομές συνδέεται ένα επαρκές δίκτυο μονοπατιών που παρέχει τη δυνατότητα προσέγγισης περιοχών ιδιαίτερου φυσικού και αισθητικού ενδιαφέροντος, όπως είναι τα οργανωμένα μονοπάτια πρόσβασης και περιήγησης στους καταρράκτες της περιοχής (Φρακτού, Αγίας Βαρβάρας, Λεπίδα κ.ά), στα δάση της Σημύδας, Ελατιάς, Φρακτού και Οξιάς, σε χώρους αρχαιολογικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος και κατά μήκος σημαντικών ρεμάτων της περιοχής (Αρκουδορέματος, Διαβολορέματος, Στραβορέματος).
 

Υποδομές ενημέρωσης και εκπαίδευσης
Οι υποδομές ενημέρωσης και εκπαίδευσης που λειτουργούν στην περιοχή παρέχουν επαρκή πληροφόρηση για τον φυσικό πλούτο της Ροδόπης, αλλά και στοιχεία για την άνετη και ικανοποιητική περιήγηση του επισκέπτη στην περιοχή.

 Μουσείο Φυσικής Ιστορίας ΡοδόπηςΠαρανέστι

Σε μία από τις κύριες πύλες εισόδου στον ορεινό όγκο της Ροδόπης, στο Παρανέστι, έχει ιδρυθεί το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Ροδόπης, το οποίο λειτουργεί από το 2002. Ο εκθεσιακός χώρος του Μουσείου ξεπερνά τα 300 m2 και οι θεματικές του ενότητες αφορούν:

  • στη γεωλογία, τα πετρώματα και τα απολιθώματα της περιοχής,

  • στη βλάστηση, τη χλωρίδα και την πανίδα της Ροδόπης,

  • στη δομή των οικοσυστημάτων της περιοχής,

  • στη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό της περιβάλλον.

 Κέντρο Περιβαλλοντικής ΕκπαίδευσηςΠαρανέστι

Από το 2002 λειτουργεί στο Παρανέστι και το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Παρανεστίου,  με περιοχή εμβέλειας τους Νομούς Δράμας, Ξάνθης, Καβάλας, Έβρου, Ροδόπης και Σερρών. Η πολύπλευρη και σημαντική για την περιοχή δράση του περιλαμβάνει την οργάνωση επιμορφωτικών σεμιναρίων και συναντήσεων για εκπαιδευτικούς και άλλες κοινωνικές ομάδες, καθώς και την παραγωγή εκπαιδευτικού και ενημερωτικού υλικού. Οι εγκαταστάσεις του αποτελούνται από εκθεσιακό χώρο, αίθουσα διδασκαλίας, χώρο πολλαπλών χρήσεων, εργαστήριο φυσικοχημείας-βιολογίας, καθώς και χώρους γραφείων. 

 Κέντρο Επισκεπτών Φρακτού-Δασικό χωριό Φρακτού

Χωροθετημένο στην περιφερειακή ζώνη του Παρθένου Δάσους, στο δασικό χωριό του Φρακτού, το Κέντρο Επισκεπτών Φρακτού παρέχει στον επισκέπτη του σύντομη πληροφόρηση για την περιοχή, συμβάλλοντας στην ευαισθητοποίησή του.

Υποδομές αναψυχής και εξυπηρέτησης επισκεπτών
Ένας μεγάλος αριθμός οργανωμένων χώρων αναψυχής και ξεκούρασης, διάσπαρτοι στον ορεινό όγκο της Κεντρικής και Δυτικής Ροδόπης, χωροθετούνται σε επιλεγμένα σημεία των διαδρομών περιήγησης, εξυπηρετώντας τις ανάγκες του επισκέπτη και αναδεικνύοντας την αναψυχική αξία της περιοχής.

Χώροι διαμονής και εστίασης
Η ορεινή περιοχή των Νομών Δράμας και Ξάνθης οργανώνεται με έναν συνεχώς αυξανόμενο αριθμό υποδομών φιλοξενίας, οι οποίες αφορούν τόσο σε ξενοδοχεία και παραδοσιακούς ξενώνες, όσο και σε ορεινά καταφύγια και δασικά χωριά, όπως του Φρακτού, της Ελατιάς και του Ερύμανθου, όπου η διαμονή του επισκέπτη αποτελεί μια ξεχωριστή εμπειρία.

Ένας μεγάλος αριθμός υποδομών εστίασης, διάσπαρτες στους οικισμούς της ορεινής περιοχής, ικανοποιούν το γούστο και του πιο απαιτητικού επισκέπτη. Στα σύγχρονα εστιατόρια της περιοχής μπορεί κανείς να απολαύσει ιδιαίτερες γεύσεις, ενώ οι παραδοσιακές ταβέρνες προσφέρουν εξαιρετικής ποιότητας τοπικά εδέσματα.

Τουριστικές δραστηριότητες
Μια σειρά δραστηριοτήτων, όπως πεζοπορία, ορειβασία, ιππασία, ποδηλασία βουνού, περιήγηση με τρένο, κανό, καγιάκ, ράφτινγκ, ψάρεμα και κολύμπι στον Νέστο, παρέχουν στον επισκέπτη ξεχωριστές ευκαιρίες για ξεκούραση, ψυχαγωγία, επαφή με τη φύση, αλλά και περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.

 



Συντελεστές ιστοσελίδας - EKBY, 2007