ΛΕΚΑΝΗ ΑΠΟΡΡΟΗΣ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ ΣΤΡΥΜΟΝΑ

Ένα ιδιαίτερα σπουδαίο υγροτοπικό κεφάλαιο της χώρας μας αποτελεί το σύμπλεγμα Στρυμόνα-Κερκίνης. Στο ελληνικό τμήμα η υδρολογική λεκάνη του Στρυμόνα καταλαμβάνει 6.472 τετραγωνικά χιλιόμετρα περίπου (6.472.000 στρέμματα) και υπάγεται διοικητικά στους Νομούς Σερρών και Δράμας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.

Η αφθονία των φυσικών πόρων καθιστά την περιοχή έναν παράδεισο για ανθρώπους και πουλιά. Το νερό, τα ψάρια, το γόνιμο έδαφος, το δάσος, τα ζώα συνθέτουν ένα ποικίλο τοπίο το οποίο πρέπει να διατηρηθεί για να προσφέρει απλόχερα και διαρκώς τα αγαθά του.

Με στόχο την αειφορική διαχείριση της περιοχής και τη διατήρηση αυτού του σπάνιου βιολογικού πλούτου, το έργο STRYMON με τίτλο «Διαχείριση των υδατικών πόρων στη λεκάνη του Στρυμόνα για τη μείωση των επιπτώσεων από τη γεωργία με τη χρήση σύγχρονων μεθόδων» καινοτομεί με τη χρήση σύγχρονων εργαλείων και μεθόδων αλλά και λαμβάνοντας πάντα υπόψη τον παράγοντα άνθρωπο.

Το έργο εστιάζεται κυρίως στο τμήμα της υδρολογικής λεκάνης του Στρυμόνα που ανήκει διοικητικά στον Νομό Σερρών και δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην πεδινή περιοχή κάτω από την ισοϋψή των 100m όπου ασκούνται έντονες ανθρωπογενείς πιέσεις.

Η ΛΙΜΝΗ ΚΕΡΚΙΝΗ

Θέση:
Κεντρική Μακεδονία (Νομός Σερρών)
Εμβαδόν:
Καλύπτει περίπου 73.000 στρέμματα

Γενική περιγραφή

Στα παλιά χρόνια υπήρχε στον Νομό Σερρών, κοντά στο χωριό Κερκίνη, μια μικρή ρηχή λίμνη, η Κερκινίτιδα. Τροφοδοτούνταν από τον ποταμό Στρυμόνα και από άλλες πηγές. Ελάχιστα είναι γνωστά σήμερα για την οικολογία της.

Τη δεκαετία του 1930 το κράτος για να απαλλάξει τον κάμπο των Σερρών από τις συχνές και καταστρεπτικές πλημμύρες που προκαλούσε ο Στρυμόνας, κατασκεύασε μεγάλο αντιπλημμυρικό φράγμα στην κοίτη του ποταμού στο ύψος περίπου όπου βρισκόταν η φυσική Λίμνη Κερκινίτιδα.

Δημιουργήθηκε έτσι μια τεχνητή φραγματική λίμνη που υπερκάλυψε τη φυσική και η οποία από τότε είναι γνωστή με το όνομα Κερκίνη. Μερικοί πιστεύουν ότι η ονομασία λίμνη Κερκίνη είναι εσφαλμένη και ότι το ορθό είναι να ονομάζεται Κερκινίτιδα, όπως και η παλιά. Λόγω των φερτών υλών που μεταφέρει ο Στρυμόνας και οι οποίες αποτίθενται στη λίμνη, η χωρητικότητα σε νερό μειώθηκε. Για το λόγο αυτό κατασκευάσθηκε ένα νέο μεγαλύτερο φράγμα κοντά στο παλιό, το οποίο άρχισε να λειτουργεί το 1982.

 

Φυσικό περιβάλλον

Η Λίμνη Κερκινίτιδα χαρακτηρίζονταν από πλούσιο παρόχθιο δάσος, ρηχά νερά, εκτεταμένα έλη με υγρολίβαδα και καλαμώνες. Τα μεγάλα εγγειοβελτιωτικά έργα, για να εξυγιανθεί η περιοχή και να δαμαστούν οι πλημμύρες που κάθε άνοιξη ξεσπούσαν στην κοιλάδα του Στρυμόνα, εκεί όπου ο ποταμός ξανοίγεται ανάμεσα στα όρη Κερκίνη (Μπέλες) και Μαυροβούνι (Κρούσια), περιόρισαν τα νερά της λίμνης.

Τα νερά, περιορισμένα πλέον από τα αναχώματα και το φράγμα, έγιναν βαθιά, ενώ ένα μεγάλο μέρος του συστήματος έχασε τη δυναμική του ως υγρότοπος. Το παρόχθιο δάσος μετατράπηκε σε χωράφια, ξυλεύτηκε και στη θέση του κτίσθηκαν τα χωριά Χρυσοχώραφα, Μεγαλοχώρι και Λιμνοχώρι. Ό,τι απέμεινε από το δάσος, πνιγμένο στο νερό, άρχισε την πορεία του προς τη νέκρωση. Τα υγρά λιβάδια έχασαν την πλούσια βλάστησή τους, οι καλαμώνες αφανίσθηκαν.

Η Λίμνη Κερκίνη, σχετικά ρηχή το μεγαλύτερο διάστημα του έτους, πλαισιώνεται στα βόρειά της (εκεί όπου ελεύθερη από τα αναχώματα εκδηλώνεται η πλημμύρα την άνοιξη) από εκτάσεις που περιοδικά καλύπτονται με νερό, εμφανίζοντας έτσι έντονη εναλλαγή υγρού στοιχείου και ξηράς. Εκεί αναπτύσσεται πυκνή βλάστηση, πλούσια σε αριθμό και είδη φυτών.  

Στην περιοχή δημιουργείται πλήθος οικοσυστημάτων, από το πλημμυρισμένο την άνοιξη δάσος με ιτιές, αρμυρίκια, σκλήθρα, πλατάνια, φράξους και λεύκες, ως τον εντυπωσιακό τάπητα από νούφαρα, που καλύπτει έκταση 5 περίπου στρέμματα στη λίμνη, από τα υγρά λιβάδια με την πυκνή τους βλάστηση, ως τα ρηχά νερά με τη σαλβίνια και το νεροκάστανο, καθώς επίσης από τις αμμώδεις νησίδες που σχηματίζει ο ποταμός, μέχρι τα πλούσια σε ψάρια βαθιά νερά της λίμνης.

Η ποικιλότητα αυτή των ενδιαιτημάτων και της χλωρίδας, η αφθονία της τροφής και η γεωγραφική θέση της Κερκίνης συνέβαλαν ώστε ο υγρότοπος αυτός να γίνει παράδεισος για την ορνιθοπανίδα, που βρίσκει εδώ κατάλληλες συνθήκες για διαβίωση, αναπαραγωγή, διατροφή, διαχείμαση ή σταθμό της μεταναστευτικής της πορείας.

Πανίδα

Σε καμία άλλη τεχνητή λίμνη της Ελλάδας δεν δημιουργήθηκε τόση ποικιλία και έκταση ενδιαιτημάτων για την πανίδα και ιδιαίτερα για την ορνιθοπανίδα. Το γεγονός αυτό αντικατοπτρίζεται και από την αναγνώρισή της ως Υγρότοπο Διεθνούς Σημασίας σύμφωνα με τη Σύμβαση Ραμσάρ.

Οι πολλαπλές και μεγάλες αξίες που έχει αποκτήσει η Κερκίνη είναι λάθος να χρησιμοποιούνται ως επιχείρημα υπέρ της κατασκευής, χωρίς διεπιστημονική μελέτη, φραγμάτων σε ποταμούς, διότι η λίμνη βρίσκεται σε πεδινή περιοχή όπου υπήρχε ήδη φυσικός υγρότοπος με επίσης μεγάλη ποικιλία ενδιαιτημάτων, μικρό σχετικά βάθος και ήπιες κλίσεις στο βόρειο, βορειοανατολικό και νοτιοδυτικό τμήμα.

Στην Κερκίνη έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 300 είδη πουλιών, αριθμός εντυπωσιακός. Τα 70 περίπου από αυτά θεωρούνταν προστατευόμενα. Μερικά από αυτά απειλούνται με εξαφάνιση στην Ευρώπη και παγκόσμια, όπως ο αργυροπελεκάνος. Άλλα σπάνια είδη είναι ο ροδοπελεκάνος, η λαγγόνα, ο νυχτοκόρακας, η χουλιαρομύτα, η χαλκόκοτα, όλοι οι τσικνιάδες, ο μαυροπελαργός. Τα περισσότερα από τα είδη αυτά αναπαράγονται στην Κερκίνη, φτιάχνοντας ομαδικά τις φωλιές τους κατά αποικίες μέσα στο παρόχθιο δάσος.

Το φθινόπωρο και τον χειμώνα, όταν η στάθμη της λίμνης διατηρείται χαμηλή για λόγους αντιπλημμυρικής προστασίας και τα νερά έχουν τραβηχθεί, η έκτασή της περιορίζεται σε 50.000 στρέμματα. Τότε η σύνθεση της ορνιθοπανίδας αλλάζει. Χιλιάδες πάπιες, βουτηχτάρια, κορμοράνοι, λαγγόνες, αργυροπελεκάνοι αλλά και φοινικόπτερα, ψαρεύουν κατά σμήνη στα νερά της. 

Πολλά είδη θηλαστικών απαντώνται στην περιοχή του υγροτόπου αλλά και στα βουνά που τον περιβάλλουν, με πιο σημαντικά τη βίδρα, τον λύκο, το τσακάλι, την αγριόγατα, το ζαρκάδι κ.ά.

Περίπου 30 είδη ψαριών έχουν καταγραφεί στη λίμνη και τον ποταμό, ορισμένα από τα οποία είναι ενδημικά της ευρύτερης περιοχής.

Αξιοσημείωτη είναι επίσης η παρουσία πολλών βουβαλιών (ο μεγαλύτερος αριθμός στην Ελλάδα) τα οποία, εξαιτίας της μεγάλης αγάπης που δείχνουν γι' αυτά οι κτηνοτρόφοι, έχουν μεγάλες ελπίδες να διατηρηθούν.

Ανθρώπινη παρουσία

Ο σκοπός της δημιουργίας της "τεχνητής" λίμνης ήταν κυρίως αντιπλημμυρικός, επίσης συγκράτησης των φερτών υλών του ποταμού Στρυμόνα και άρδευσης του κάμπου των Σερρών).

Τα νερά των πλημμυρών συγκρατούνταν εκεί και αφήνονταν κατόπιν να εκρεύσουν αργά-αργά πάλι προς τον Στρυμόνα, οπότε οι ζημιές στα σπαρτά και στα σπίτια σταμάτησαν. Περιορίσθηκε, επίσης, η ελονοσία. Τα νερά που συγκεντρώνονταν στη λίμνη άρχισαν να χρησιμοποιούνται για την άρδευση του κάμπου των Σερρών.

Το αγροτικό εισόδημα ανέβηκε δραστικά και βελτιώθηκε η υγεία των αγροτών. Από την άλλη μεριά αλλοιώθηκε το φυσικό περιβάλλον. Για παράδειγμα, περιορίσθηκε πολύ η έκταση που καλυπτόταν με φυσική υγροτοπική βλάστηση (υγρολίβαδα, καλαμώνες, παρόχθιο δάσος κ.λπ.).

Με την πάροδο του χρόνου η λίμνη άρχισε να αποκτά και άλλες αξίες επιπλέον της αντιπλημμυρικής αξίας για την οποία και κατασκευάσθηκε. Οι σπουδαιότερες από αυτές σήμερα είναι η βιολογική, η αρδευτική και η αλιευτική, ενώ άρχισαν να αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο η επιστημονική και η αξία αναψυχής.

Η μεγαλύτερη πρόκληση για τους επιστήμονες στην Κερκίνη είναι το πώς θα επιτευχθεί ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός του υδρολογικού της καθεστώτος, ώστε να διατηρηθούν και να ανορθωθούν όλες οι λειτουργίες και οι αξίες της λίμνης.

Έντονα είναι τα προβλήματα πρόσχωσης, ρύθμισης της εποχικής αυξομείωσης της στάθμης του νερού, τρόπων συντήρησης των αναχωμάτων, στράγγισης και άρδευσης χωραφιών, βαθμιαίας υποβάθμισης του παρόχθιου δάσους κ.λπ. Το συγκριτικά ικανοποιητικό επίπεδο περιβαλλοντικής ενημέρωσης αυτών που χρησιμοποιούν και διαχειρίζονται τους φυσικούς πόρους αυτού του σπουδαιότατου υγροτόπου επιτρέπουν αισιοδοξία για το μέλλον.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΕΚΒΥ 
ΣΤΗΝ ΕΡΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΕΡΚΙΝΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ ΣΤΡΥΜΟΝΑ

  • Χαρτογράφηση 5 ελληνικών υγροτόπων βάσει της μεθόδου MedWet: η μέθοδος που είχε αναπτυχθεί κατά την εκπόνηση του έργου MedWet1, εφαρμόσθηκε στις περιοχές Τεχνητή Λίμνη Κερκίνη, Δέλτα Αξιού, Λίμνη Άγρα, Νησίου και Βρυτών,  Έλος Σούρπης, και παράκτιοι υγροτόποι του Ν. Μαγνησίας.

  • Συνδυασμένη εφαρμογή μεθόδων του MedWet1 (1992-1996) στην Κερκίνη: έγινε εφαρμογή μεθόδων εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης καθώς και ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης κοινού.

  • Αποτελεσματική χρήση αρδευτικού νερού σε υγροτόπους Ραμσάρ: μελετήθηκε η χρήση του αρδευτικού νερού στην περιοχή της Λίμνης Κερκίνης και αναδείχθηκαν εναλλακτικοί τρόποι συνετής χρήσης των υδατικών πόρων που μπορούν να συμβάλλουν στη διατήρηση των πολλαπλών αξιών της λίμνης.

  • Συλλογή πληροφοριών για τη δομή και λειτουργία των παραποτάμιων δασικών οικοσυστημάτων στους ποταμούς Νέστο και Στρυμόνα, με σκοπό την ανόρθωσή τους και την επίτευξη της αειφορικής διαχείρισής τους.

  • Συντονισμένες δράσεις για τη διαχείριση της παράκτιας ζώνης του Στρυμονικού Κόλπου: περιγραφή αβιοτικών και βιοτικών γνωρισμάτων του φυσικού περιβάλλοντος, καταγραφή των κοινωνικο-oικονομικών δεδομένων, παρακολούθηση βιοτικών και αβιοτικών παραμέτρων στους κόλπους Στρυμονικού και Ιερισσού, ανάλυση, διαβούλευση, περιβαλλοντική ενημέρωση και ευαισθητοποίηση.

  • Διεξαγωγή σεμιναρίου κατάρτισης για τη συνετή χρήση των υδατικών πόρων στην περιοχή της Λίμνης Κερκίνης και έκδοση πρακτικών

  • Ολοκληρωμένη Διαχείριση Ευρωπαϊκών Υγροτόπων: ειδικός σκοπός του έργου ήταν να βρει τρόπους με τους οποίους η κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη μπορεί να καταστεί συμβατή με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας σε τέσσερις σημαντικούς υγροτόπους της Ευρώπης εκ των οποίων ο ένας ήταν η Λίμνη Κερκίνη. Στο έργο χρησιμοποιήθηκαν ερευνητικές μέθοδοι Συμμετοχικής Δράσης και εργαλεία όπως: αναγνώριση και ανάλυση μετόχων, ομάδες εστίασης, συμμετοχική παρατήρηση και συνεντεύξεις.Η διαπολιτισμική ανάλυση των αποτελεσμάτων και από τους τέσσερις υγροτόπους θα βοηθήσει στη σύνταξη κατευθυντήριων γραμμών για πολιτικές διαχείρισης των υγροτόπων και του τουρισμού σε αυτούς, που να μπορούν να εφαρμοσθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο.   

  • Χωρικοί ενδείκτες για τη διατήρηση της φύσης στην Ευρώπη: σκοπός του έργου ήταν η ανάπτυξη και ο έλεγχος ενός συστήματος χωρικών δεικτών βασιζόμενων σε δορυφορικά δεδομένα διαφορετικών χωρικών αναλύσεων και με τη χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών, για τη συμβολή στην παρακολούθηση και διαχείριση περιοχών του Δικτύου  NATURA 2000.

  • Δράσεις ενημέρωσης, παρακολούθησης και αειφόρου ανάπτυξης σε περιοχές Natura 2000 της ευρύτερης λεκάνης απορροής του ποταμού Στρυμόνα (ΕΤΕΡΠΣ Στρυμόνα): γενικός σκοπός ήταν η εφαρμογή δράσεων ενημέρωσης, παρακολούθησης και αειφόρου ανάπτυξης στην ευρύτερη περιοχή του ποταμού Στρυμόνα. Το έργο περιλάμβανε δράσεις όπως εκπόνηση σχεδίου για τη στρατηγική ανάπτυξης του τουρισμού, κατάρτιση σχεδίου παρακολούθησης βιοτικών και αβιοτικών παραμέτρων για τις εκβολές του Στρυμόνα και την παράκτια ζώνη του Στρυμονικού κ.ά.

Η σελίδα αυτή ενημερώθηκε την 06/12/2007 .